نمونهبرداری صحیح از قیر پایه اعتبار نتایج آزمایشگاهی است. حتی اگر آزمایشها با تجهیزات دقیق و بر اساس استاندارد معتبر انجام شوند، نمونهای که نماینده واقعی مخزن، تانکر، خط انتقال یا محموله نباشد، نمیتواند مبنای قابل اتکایی برای پذیرش یا رد محصول باشد.
در خرید، تولید، بارگیری و تحویل قیر، کیفیت فقط با نام گرید یا برگه آنالیز مشخص نمیشود. نمونهای که برای آزمایش ارسال میشود باید بهدرستی انتخاب، برداشت، نگهداری، برچسبگذاری و پلمب شود و ارتباط آن با بچ، مخزن، تانکر و زمان نمونهبرداری قابل ردیابی باشد.
این مقاله توضیح میدهد نمونه نماینده چیست، نمونهبرداری از مخزن، تانکر و خط انتقال چگونه انجام میشود، ظرف نمونه چه ویژگیهایی دارد، نمونه شاهد چگونه نگهداری میشود و چه خطاهایی میتوانند نتیجه آزمایش را از وضعیت واقعی محصول دور کنند.
استاندارد مرجع: استاندارد ASTM D140/D140M برای نمونهبرداری مواد آسفالتی در نقاط تولید، نگهداری و تحویل تدوین شده است. روش نهایی نمونهبرداری باید با نوع محصول، محل برداشت، قرارداد و روش آزمایش موردنظر هماهنگ باشد.
چرا نمونهبرداری صحیح اهمیت دارد؟
آزمایشگاه فقط همان نمونهای را ارزیابی میکند که دریافت کرده است. اگر نمونه از بخش غیرنماینده مخزن برداشته شده باشد، در ظرف آلوده ریخته شود، با نمونه دیگری مخلوط شود یا مشخصات آن بهدرستی ثبت نشده باشد، دقیقترین آزمایش نیز نمیتواند کیفیت واقعی محموله را نشان دهد.
- ممکن است محصول خارج از مشخصات به اشتباه پذیرفته شود.
- ممکن است محصول منطبق با مشخصات به اشتباه رد شود.
- نتایج فروشنده، خریدار و آزمایشگاه مستقل با یکدیگر اختلاف پیدا کنند.
- ارتباط نتیجه آزمایش با بچ یا تانکر واقعی از بین برود.
- اختلاف قراردادی در زمان تحویل ایجاد شود.
- نمونهبرداری و آزمایش مجدد لازم شود.
اصل کلیدی
کیفیت نتیجه آزمایش نمیتواند از کیفیت نمونه بهتر باشد. نمونه باید هم از نظر ترکیب و هم از نظر ردیابی، نماینده همان محصولی باشد که قرار است درباره آن تصمیمگیری شود.
نمونه نماینده قیر چیست؟
نمونه نماینده، نمونهای است که تا حد امکان ویژگیهای واقعی حجم یا جریان محصول را منعکس کند. این نمونه نباید فقط نشاندهنده لایه سطحی، کف مخزن، رسوبات موضعی، بخش ابتدایی خط یا باقیمانده محموله قبلی باشد؛ مگر آنکه هدف نمونهبرداری دقیقاً بررسی همان بخش باشد.
| پرسش |
اهمیت |
| نمونه از کجا برداشته شده است؟ |
محل برداشت باید با مخزن، تانکر، خط یا نقطه تحویل مشخص ارتباط داشته باشد. |
| نمونه در چه زمانی برداشته شده است؟ |
زمان نمونهبرداری باید با تولید، گردش، بارگیری یا تحویل محصول هماهنگ باشد. |
| محصول در چه شرایطی بوده است؟ |
دمای محصول، یکنواختی، گردش یا سکون مخزن میتواند بر نماینده بودن نمونه اثر بگذارد. |
| نمونه مربوط به کدام بچ است؟ |
شماره بچ، مخزن، تانکر یا سند بارگیری باید روی برچسب و فرم ثبت شود. |
پیش از نمونهبرداری چه اطلاعاتی باید مشخص باشد؟
- نام و نوع محصول
- گرید قیر و استاندارد مرجع
- شماره بچ، مخزن، تانکر یا محموله
- هدف نمونهبرداری؛ کنترل تولید، پیش از بارگیری، هنگام تحویل یا بررسی اختلاف
- محل و روش نمونهبرداری
- آزمایشهای موردنیاز
- تعداد نمونه اصلی و نمونه شاهد
- نوع ظرف و شرایط حمل به آزمایشگاه
- افراد حاضر و مسئول پلمب یا تأیید نمونه
برای سفارشهای حساس، روش نمونهبرداری و نحوه نگهداری نمونه شاهد بهتر است پیش از بارگیری در قرارداد، دستور خرید یا برنامه بازرسی و آزمون مشخص شود.
نمونهبرداری از مخزن ذخیره قیر
مخازن بزرگ ممکن است در همه نقاط دما و ترکیب کاملاً یکسانی نداشته باشند. رسوب، آلودگی، باقیمانده گرید قبلی، نقاط سرد و نبود گردش مناسب میتواند باعث تفاوت میان بخشهای مختلف مخزن شود.
- شماره و ظرفیت مخزن ثبت شود.
- نوع و گرید محصول داخل مخزن مشخص باشد.
- سابقه محصول قبلی مخزن بررسی شود.
- مدت نگهداری و وضعیت گرمایش ثبت شود.
- وضعیت گردش یا همگنسازی محصول مشخص باشد.
- محل شیر نمونهگیری یا نقطه دسترسی بررسی شود.
- احتمال وجود آب، رسوب یا مواد خارجی در نظر گرفته شود.
در صورت استفاده از شیر نمونهگیری، بخش راکد و باقیمانده موجود در شیر یا خط کوتاه باید طبق رویه ایمن تخلیه شود تا نمونه از محصول جاری و واقعی مخزن برداشت شود. روش و حجم تخلیه باید از دستورالعمل سایت و استاندارد مورد استفاده پیروی کند.
نکته ایمنی: قیر داغ میتواند باعث سوختگی شدید شود و تماس آب با قیر داغ ممکن است کفکردن و پاشش خطرناک ایجاد کند. نمونهبرداری باید توسط فرد آموزشدیده و با تجهیزات حفاظت فردی مناسب انجام شود.
آیا نمونهبرداری از سطح مخزن کافی است؟
خیر. نمونه سطحی همیشه نماینده کل مخزن نیست. سطح محصول ممکن است بیشتر در معرض هوا، سردشدن یا آلودگی قرار داشته باشد. نمونه کف نیز ممکن است مقدار بیشتری رسوب، آب یا مواد سنگین را نشان دهد.
انتخاب نمونه سطحی، میانی، پایینی، خروجی یا ترکیبی باید بر اساس هدف نمونهبرداری، طراحی مخزن و استاندارد یا قرارداد انجام شود. در اختلافهای کیفی، ثبت دقیق عمق یا محل نمونهبرداری اهمیت ویژهای دارد.
نمونهبرداری از تانکر حمل قیر
نمونهبرداری از تانکر میتواند پیش از حرکت، هنگام تحویل یا پیش از تخلیه انجام شود. در هر حالت باید مشخص باشد نمونه مربوط به کدام تانکر، کدام محفظه و کدام محموله است.
- شماره تانکر و پلاک وسیله حمل ثبت شود.
- شماره پلمبها و وضعیت آنها ثبت شود.
- سابقه محموله قبلی و تمیزی تانکر بررسی شود.
- دمای محصول در زمان نمونهبرداری ثبت شود.
- نقطه برداشت نمونه مشخص باشد.
- نمونه با حواله، بارنامه، بچ و مخزن بارگیری تطبیق داده شود.
- در صورت نیاز، نمونه شاهد پلمب شود.
مطالعه مرتبط: برای بررسی اثر دما، تانکر، آلودگی و اختلاط گریدها بر کیفیت محصول، مقاله
شرایط نگهداری و حمل قیر را مطالعه کنید.
نمونهبرداری از خط انتقال یا هنگام بارگیری
نمونهبرداری از جریان محصول هنگام انتقال یا بارگیری میتواند اطلاعات مناسبی از محصول واقعی در حال ارسال ارائه کند، به شرطی که جریان پایدار باشد و نمونه فقط از لحظه آغاز یا پایان انتقال گرفته نشود.
- محل دقیق نمونهگیری در مسیر انتقال مشخص باشد.
- زمان نمونهگیری نسبت به شروع و پایان بارگیری ثبت شود.
- پایداری جریان و دمای محصول بررسی شود.
- شیر نمونهگیری و ظرف تمیز باشند.
- روش تشکیل نمونه ترکیبی، در صورت نیاز، از قبل تعریف شده باشد.
- ارتباط نمونه با حجم و بازه زمانی محموله ثبت شود.
بهترین زمان نمونهبرداری چه زمانی است؟
| مرحله |
هدف |
| پس از تولید یا اختلاط |
کنترل بچ تولید و تأیید مشخصات پیش از انتقال یا بارگیری |
| از مخزن آماده بارگیری |
بررسی محصولی که قرار است برای سفارش مشخص ارسال شود |
| حین بارگیری |
ارتباط دادن نمونه با جریان واقعی واردشده به تانکر |
| پس از بارگیری |
ایجاد نمونه محموله نهایی و نمونه شاهد |
| هنگام تحویل |
بررسی وضعیت محصول در مقصد و ثبت شرایط پذیرش |
ظرف مناسب نمونه قیر چه ویژگیهایی دارد؟
- تمیز و کاملاً خشک باشد.
- در برابر دمای نمونه مقاوم باشد.
- با قیر یا اجزای آن واکنش ندهد.
- درب مناسب و آببندی قابل اطمینان داشته باشد.
- در زمان حمل نشت نکند یا باز نشود.
- برای برچسبگذاری و پلمب مناسب باشد.
- قبلاً حاوی سوخت، حلال، روغن، آب یا ماده ناشناخته نبوده باشد.
نوع ظرف باید با روش آزمایش نیز هماهنگ باشد. برای برخی آزمونها، آلودگی جزئی یا از دست رفتن اجزای فرار میتواند اهمیت بیشتری داشته باشد. آزمایشگاه باید پیش از نمونهبرداری درباره نوع ظرف، مقدار نمونه و شرایط نگهداری اعلام نظر کند.
چه مقدار نمونه لازم است؟
مقدار نمونه باید برای تمام آزمایشهای برنامهریزیشده، تکرار آزمون در صورت نیاز و نگهداری نمونه شاهد کافی باشد. یک مقدار ثابت برای همه پروژهها و همه محصولات مناسب نیست.
- نوع قیر و گرید محصول
- تعداد و نوع آزمونها
- تعداد آزمایشگاههای درگیر
- نیاز به آزمون تکراری یا تأییدی
- وجود نمونه اصلی، نمونه خریدار و نمونه شاهد
- روش تقسیم نمونه بدون ایجاد عدم یکنواختی
چگونه از آلودگی نمونه جلوگیری کنیم؟
- ظرف و ابزار نمونهبرداری تمیز و خشک باشند.
- درب ظرف تا لحظه استفاده بسته بماند.
- داخل ظرف یا درب با دست یا سطح آلوده تماس پیدا نکند.
- نمونه کنار آب، سوخت، حلال یا گردوغبار باز نماند.
- برای گریدهای مختلف از ابزار آلوده مشترک استفاده نشود.
- پس از نمونهبرداری، درب ظرف سریع و ایمن بسته شود.
این اینفوگرافیک مراحل اصلی نمونهبرداری صحیح از قیر را خلاصه میکند: تعیین هدف و محل نمونهگیری، انتخاب نمونه نماینده، استفاده از ظرف تمیز و خشک، جلوگیری از آلودگی، ثبت دما و مشخصات بچ، برچسبگذاری و پلمب، نگهداری نمونه شاهد و انتقال کنترلشده به آزمایشگاه.
برچسب نمونه باید شامل چه اطلاعاتی باشد؟
| اطلاعات |
شرح |
| نام محصول و گرید |
برای مثال قیر نفوذی 60/70 |
| شماره بچ یا مخزن |
شناسه قابل تطبیق با COA و سند بارگیری |
| شماره تانکر یا محموله |
شماره وسیله حمل، محفظه یا بارنامه |
| محل نمونهبرداری |
مخزن، شیر خروجی، خط انتقال، تانکر یا محل تحویل |
| تاریخ، ساعت و دما |
شرایط دقیق برداشت نمونه |
| نام نمونهبردار و شماره پلمب |
برای ردیابی و کنترل زنجیره تحویل |
نمونه شاهد چیست؟
نمونه شاهد یا نمونه نگهداریشده، بخشی از نمونه محموله است که در ظرف جداگانه، با برچسب و پلمب مشخص نگهداری میشود تا در صورت اختلاف، شکایت یا نیاز به آزمایش تأییدی قابل استفاده باشد.
- از همان فرآیند نمونهبرداری مورد توافق تهیه شود.
- شناسهای مرتبط با نمونه اصلی داشته باشد.
- با پلمب قابل ردیابی بسته شود.
- در شرایطی نگهداری شود که از آلودگی و نشت جلوگیری کند.
- مدت نگهداری آن بر اساس قرارداد یا دوره پذیرش مشخص باشد.
زنجیره تحویل نمونه
زنجیره تحویل نشان میدهد نمونه از لحظه برداشت تا ورود به آزمایشگاه در اختیار چه افرادی بوده و در چه شرایطی نگهداری شده است.
- شناسه نمونه
- تاریخ، ساعت و محل نمونهبرداری
- نام و امضای نمونهبردار
- شماره ظرف و پلمب
- آزمایشهای درخواستی
- تاریخ و ساعت تحویل به آزمایشگاه
- وضعیت پلمب هنگام تحویل
- ثبت هرگونه نشت، آسیب یا مغایرت
ارتباط با COA: نتیجه آزمایش زمانی ارزشمند است که به نمونه و بچ واقعی مرتبط باشد. برای بررسی شماره بچ، روش آزمون، واحدها و تفاوت ستون Specification و Result، مقاله
چگونه COA قیر را بخوانیم؟ را مطالعه کنید.
آیا نمونه قیر باید پیش از آزمایش گرم شود؟
قیر در دمای محیط معمولاً برای تقسیم، ریختن یا آمادهسازی آزمون به گرمایش نیاز دارد. با این حال، گرمکردن بیش از حد یا طولانی نمونه میتواند باعث تغییر خواص شود.
- کمترین دمای عملی برای همگنسازی و ریختن نمونه استفاده شود.
- از گرمایش مستقیم و ایجاد نقاط داغ جلوگیری شود.
- زمان نگهداری نمونه در دمای بالا محدود باشد.
- نمونه بهآرامی و بدون وارد کردن هوای اضافی مخلوط شود.
- شرایط آمادهسازی با روش آزمایش مربوط هماهنگ باشد.
- برای قیر پلیمری، دستورالعمل اختصاصی محصول رعایت شود.
مطالعه مرتبط با گرید: برای آشنایی با ویژگیها و کاربردهای یکی از رایجترین گریدهای راهسازی، مقاله
قیر 60/70 چیست؟ را مطالعه کنید.
نمونهبرداری از قیر پلیمری
قیر پلیمری ممکن است نسبت به سکون طولانی، جدایش فازی، تغییر دما و آمادهسازی نمونه حساستر باشد. بنابراین نماینده بودن نمونه و شرایط همگنسازی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
- وضعیت گردش یا همزدن مخزن پیش از نمونهبرداری بررسی شود.
- نمونه از نقطهای برداشت شود که نماینده محصول یکنواخت باشد.
- زمان و دمای نمونهبرداری ثبت شود.
- از گرمکردن طولانی نمونه در آزمایشگاه جلوگیری شود.
- دستورالعمل تولیدکننده درباره دما و مدت نگهداری رعایت شود.
برای اطلاعات بیشتر، مقاله قیر پلیمری چیست؟ را مطالعه کنید.
خطاهای رایج در نمونهبرداری
نمونهبرداری از مسیر راکد: نمونه ممکن است نماینده مواد باقیمانده در شیر یا خط قبلی باشد.
استفاده از ظرف مرطوب یا آلوده: آب، سوخت، حلال یا روغن میتواند نتیجه آزمون را تغییر دهد.
نبود شماره بچ یا تانکر: ارتباط نمونه با محموله واقعی از بین میرود.
نمونهبرداری فقط از سطح: نمونه ممکن است نماینده کل حجم مخزن نباشد.
گرمکردن بیش از حد نمونه: اکسیداسیون و سختشدن ممکن است نتایج را تغییر دهد.
چکلیست نمونهبرداری از قیر
| مورد کنترل |
وضعیت مورد انتظار |
| هدف نمونهبرداری |
پیش از کار مشخص و ثبت شده است. |
| هویت محصول |
نام، گرید، بچ، مخزن و محموله با اسناد تطبیق دارد. |
| محل نمونهبرداری |
مشخص، ایمن و مناسب برای نمونه نماینده است. |
| ظرف نمونه |
تمیز، خشک، مقاوم و سازگار با محصول است. |
| برچسبگذاری و پلمب |
کامل، خوانا و قابل ردیابی است. |
| نمونه شاهد |
تهیه و در شرایط کنترلشده نگهداری شده است. |
| تحویل به آزمایشگاه |
زنجیره تحویل، زمان و وضعیت ظرف ثبت شده است. |
برای اطلاعات فنی و محصول: گرید موردنیاز، استاندارد مرجع، حجم سفارش، نوع بستهبندی، مقصد و مدارک درخواستی را از طریق
صفحه تماس دژپا ارسال کنید. همچنین میتوانید خانواده محصولات را در
صفحه محصولات دژپا مشاهده کنید.
جمعبندی
نمونهبرداری از قیر یک مرحله تشریفاتی نیست؛ بلکه بخشی از کنترل کیفیت، ردیابی محموله و مدیریت اختلافهای فنی است. نمونه باید نماینده محصول واقعی باشد و ارتباط آن با گرید، بچ، مخزن، تانکر، زمان و محل برداشت بهروشنی ثبت شود.
استفاده از ظرف تمیز و خشک، جلوگیری از آلودگی، انتخاب محل و زمان مناسب، ثبت دمای محصول، برچسبگذاری کامل، پلمب نمونه و نگهداری نمونه شاهد از مهمترین الزامات این فرآیند هستند.
در سفارشهای حساس، روش نمونهبرداری باید پیش از بارگیری میان فروشنده، خریدار، بازرس و آزمایشگاه توافق شود. تصمیم فنی درباره پذیرش یا رد محصول زمانی معتبرتر است که نمونهبرداری، آزمایش و مدارک محموله همگی به یک بچ و یک زنجیره ردیابی مشخص مربوط باشند.
سؤالات متداول
نمونه نماینده قیر چیست؟
نمونهای است که تا حد امکان ویژگیهای واقعی مخزن، تانکر، جریان انتقال یا محموله مورد بررسی را نشان دهد و فقط نماینده یک بخش غیرعادی یا آلوده نباشد.
آیا نمونهبرداری فقط از سطح مخزن کافی است؟
خیر. نمونه سطحی همیشه نماینده کل مخزن نیست. محل نمونهبرداری باید بر اساس هدف، شرایط مخزن و استاندارد یا قرارداد انتخاب شود.
ظرف نمونه قیر باید چگونه باشد؟
ظرف باید تمیز، خشک، مقاوم در برابر دما، سازگار با محصول، دارای درب مناسب و قابل برچسبگذاری و پلمب باشد.
نمونه شاهد قیر چیست؟
بخشی از نمونه محموله است که بهصورت جداگانه، پلمبشده و قابل ردیابی نگهداری میشود تا در صورت اختلاف یا نیاز به آزمایش تأییدی استفاده شود.
آیا نمونه را میتوان چند بار گرم کرد؟
گرمایشهای مکرر و طولانی میتوانند خواص نمونه را تغییر دهند. نمونه باید با کمترین دما و زمان لازم برای آمادهسازی آزمون گرم شود.
ASTM D140/D140M درباره چیست؟
این استاندارد به نمونهبرداری مواد آسفالتی در نقاط تولید، نگهداری یا تحویل میپردازد و مرجع مهمی برای طراحی روش نمونهبرداری است.
منابع